Quốc phá, sơn hà tại (dịch bài thơ "Xuân vọng" của Đỗ Phủ)
Nguyễn Xuân Hưng dịch:
Mong xuân
Chính quyền đổ, Tổ quốc còn.
Lá xuân trở trời vẫn rụng
Gió mưa làm hoa rơi lệ
Biệt ly chim cũng động lòng
Lửa khói liền trong ba tháng
Tin thư như thể vàng ròng
Tóc bạc nghĩ nhiều thêm ngắn
Trâm cài đầu mãi không xong...
Bài thơ xuân của Đỗ Phủ (712-770), nhà thơ đời Đường (Trung Quốc), là một trong hàng trăm bài thơ, nhưng ở bài thơ xuân buồn này, có một cụm từ trở thành thành ngữ, nói cái chân lý vĩnh cửu: "Quốc phá sơn hà tại"
Nghĩa câu đó là "nước mất rồi, sông núi vẫn còn tồn tại". "Quốc" trong quan niệm Nho giáo ngày xưa, chỉ một cương vực có vua cai quản, có ông vua "trị quốc", từ đó mà "bình thiên hạ". Về mặt ý nghĩa, "quốc" đồng nghĩa với chế độ cai trị của vua. Khi "nước" mất, có nghĩa vương triều đã bị thất bại, chuyển sự cai trị đến vương triều khác. Như vậy, dù cho nước mất, mà sông núi còn. "Sơn hà" cũng là rút gọn của "sơn hà xã tắc", nơi có thần xã, thần tắc cai quản phù hộ dân cư, tức là nơi nhân dân "vạn đại".
Nguyên văn bài thơ như sau:
春望
國破山河在,
城春草木深。
感時花濺淚,
恨別鳥驚心。
烽火連三月,
家書抵萬金。
白頭搔更短,
渾欲不勝簪。
| Phiên âm: Xuân vọng | Dịch nghĩa: Trông mùa xuân |
Quốc phá sơn hà tại, Thành xuân thảo mộc thâm. Cảm thì hoa tiễn lệ, Hận biệt điểu kinh tâm. Phong hoả liên tam nguyệt, Gia thư để vạn kim. Bạch đầu tao cánh đoản, Hồn dục bất thăng trâm. | Nước bị phá, sông núi còn Mùa xuân trong thành, cây cối héo úa Ngẫm về thời thế, hoa nhỏ lệ Biệt ly mang hận, đến chim cũng kinh động trong lòng Lửa khói liền trong ba tháng Thư nhà (buổi loạn ly) đáng giá vạn vàng Gãi đầu cùn cả tóc bạc Bối rối dù muốn cũng không cài trâm lên đầu được. |
Sau đây, tham khảo mấy bản dịch của các bậc túc Nho.
| Khương Hữu Dụng dịch: | Trần Trọng Kim dịch: | Tương Như dịch: |
Nước mất nhưng núi sông còn, Thành xuân quạnh quẽ um tùm cỏ gai. Cảm thời, hoa để lệ rơi, Biệt ly hoa cũng vì người xót xa. Tháng ba rồi đến tháng ba, Thư nhà buổi loạn đúng là vàng muôn. Gãi đầu tóc bạc thêm cùn, Búi lên sổ xuống, trâm luồn lại rơi. | Nước phá tan, núi sông còn đó Đầy thành xuân cây cỏ rậm sâu Cảm thời hoa rỏ dòng châu Biệt ly tủi giận, chim đau nỗi lòng Ba tháng khói lửa ròng không ngớt Bức thư nhà, giá đắt bạc muôn Gãi đầu tóc bạc ngắn ngun Dường như hết thảy, e khôn búi tròn. | Nước mất còn sông núi Thành xuân cảnh um tùm Biệt ly lòng chim hãi Cám cảnh lệ hoa tuôn Lửa hiệu liền ba tháng Thư nhà đáng mấy muôn Gãi hoài cùn tóc bạc Chừng tuột chiếc trâm luôn |