Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Linh tinh

Nước Văn Lang và tên gọi Hùng vương

Nhân ngày giỗ Tổ Hùng vương 10/3 âm lịch, tôi đã viết bài này đăng trên blog của các bạn lớp E, cũng là do các bạn quản trị gợi ý viết. Nội dung: Nước Văn Lang địa giới, cương vực như thế nào? Người Văn Lang sinh hoạt tinh thần ra sao? Và: Tên gọi Hùng vương xuất phát từ đâu?

A. Nước Văn Lang

1. Nước Văn Lang hình thù như thế nào?

Cho đến nay, sử sách đều thừa nhận quốc hiệu đầu tiên của nước ta là Văn Lang. Văn Lang tương ứng với thời kỳ các vua Hùng, và được gọi chung là Thời đại Hồng Bàng. Do nguồn gốc dân tộc ta là Lạc Việt, nên sau này có thành ngữ "Con Lạc cháu Hồng", hay "dòng giống Lạc Hồng"...

Theo sách "Lĩnh Nam chích quái" thì nước Văn Lang đông giáp Nam Hải, tây tới Ba Thục, bắc tới Động Đình hồ, nam tới nước Hồ Tôn (Chiêm Thành). Chia nước làm 15 bộ (còn gọi là quận) là Việt Thường, Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Hoài Hoan, Cửu Chân, Nhật Nam, Chân Định, Văn Lang, Quế Lâm, Tượng Quận

Theo bộ "Đại Việt Sử ký Toàn thư" thì Văn Lang có 15 bộ tương tự như được nêu trong Lĩnh Nam chích quái nhưng tên gọi các bộ có khác một ít: Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Đức và Văn Lang là bộ nơi vua đóng đô.

Như vậy, cả huyền thoại (Lĩnh Nam chích quái) lẫn sử thành văn (Đại Việt sử ký toàn thư) đều thừa nhận và giới thiệu về nước Văn Lang. Tuy nhiên, từ lâu tôi thường tự hỏi: Vậy thì thực chất nước Văn Lang ở đâu?

Đặt ra câu hỏi ấy, có thể các bạn cho rằng tôi "ấm ớ". Nhưng hãy đọc lại đi, nước Văn Lang có địa giới cương vực như Lĩnh Nam chích quái nói, tức là "bắc tới hồ Động Đình", tức là gồm phần đất Nam Trung Quốc, bao gồm Quảng Đông, Quảng Tây, Giang Tây, Phúc Kiến, Hồ Nam, Quý Châu và đảo Hải Nam bây giờ của Trung Quốc.

Địa danh Động Đình hồ còn liên quan với địa danh gọi là Núi Ngũ Lĩnh, đó là 5 ngọn núi chia Trung Hoa thành 2 khu vực Nam và Bắc. Ngũ Lĩnh cách Động Đình Hồ vài trăm dặm về phía Nam. Cho nên, sử cũ tự nhận phần đất của người Việt là Lĩnh Nam.

Sau này, cương vực có thay đổi, đến đời Triệu Đà lập nước Nam Việt, thì phần biên giới nước Nam Việt có co lại, chỉ gồm đại bộ phận Quảng Đông, Quảng Tây và Nam Quý Châu ngày nay (và Bắc Việt Nam ngày nay). Theo các nhà sử học, đặc biệt là ông Trần Đại Sỹ đã đi điền dã tại Nam Trung Hoa, ông khẳng định rằng, khởi nghĩa Hai Bà Trưng chính là xảy ra trên phần đất nước Nam Việt cũ, lan lên cả phần đất giáp Hồ Động Đình, nơi địa giới của người Bách Việt. Tại các tỉnh Nam Trung Hoa, đều có đền thờ Vua Bà chống quân Hán.

Tóm lại: Nước Văn Lang theo quan niệm sử Việt, là phần đất phát tích của các bộ tộc Bách Việt, trong đó có bộ Văn Lang, mà thủ lĩnh là Hùng vương đóng đô ở Phong Châu. Khi đó, Hùng vương là tộc trưởng hùng mạnh nhất đã chinh phục và hàng phục các bộ tộc khác ở phía Nam núi Ngũ Lĩnh (Trung Quốc). Âm vang của nước Văn Lang còn phản chiếu qua nước Nam Việt của Triệu Đà, và cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng nhằm "phục quốc" dựng lại nước Văn Lang. Các cụ tổ Việt Nam vẫn coi Triệu Đà là nhà nước đầu tiên của Việt Nam. (Chú ý rằng: Cách dạy lịch sử từ trước đến nay có 2 sai phạm chính: 1/ Bỏ qua nguồn gốc một thời nhà Triệu, từ đó khiến cho đại đa số học sinh học sử chỉ lầm tưởng rằng cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng chỉ diễn ra ở Bắc Việt Nam. 2/ Nước Văn Lang không phải nhà nước cai quản phần đất thuộc bộ Văn Lang. Bộ Văn Lang ở Phong Châu chỉ là 1 trong 15 bộ của nước Văn Lang rộng lớn.

Hậu quả của việc diễn đạt lịch sử không chân thực, khiến cho chúng ta không hiểu nổi mấy sự kiện sau: 1/ Đại cáo Bình Ngô của Nguyễn Trãi, câu mở đầu ghi rõ: "Từ Triệu, Đinh, Lê, Lý, Trần xây nền độc lập..." Nhà Triệu là nhà nước cai quản phần đất Bắc Việt Nam ngày nay, đối kháng với nhà Hán. 2/ Vua Quang Trung có lý để tính chuyện đòi đất Quảng Đông, Quảng Tây đối với nhà Thanh 3/ Hai Bà Trưng hy sinh ở đâu? Chiếm 65 thành của nhà Hán ở đâu, nếu chỉ có Bắc Việt Nam sao có 65 thành..."

Ai là người "sợ" thuyết về nước Văn Lang và nước Nam Việt? Dĩ nhiên là những nhà chính trị có đầu óc Đại Hán rất không muốn người Việt nào nhận tổ tông mình xuất phát từ núi Ngũ Lĩnh, không muốn ai đi Quảng Châu mà lại nghĩ đây là thủ đô xưa của nhà nước dân tộc Việt. Thực sự, do biến thiên của lịch sử, mà các tộc người hùng mạnh đã không ngừng chinh phạt, mở rộng bờ cõi, sáp nhập dân cư. Dân tộc Hán đã xâm nhập chiếm đất và đồng hóa nhiều dân tộc trong Bách Việt, đó là phần sự thật không thể chối cãi trong lịch sử của họ. Chỉ có Lạc Việt là tự hào đã giữ lại danh xưng Việt trong quốc hiệu của mình, tự hào là tộc Việt duy nhất còn tồn tại không bị Hán hóa đến mất tên.

2. Con người của nước Văn Lang?

Theo sử liệu, nước Văn Lang tổ chức nhà nước có Lạc hầu, Lạc tướng, quan địa phương Bồ Chính, có con gái vua gọi là Mỵ Nương, con trai vua gọi là Lang (Quan Lang). Sản xuất chủ yếu là lúa nước, săn bắn, đi thuyền, đồ sinh hoạt có cày, trống đồng, vũ khí là rìu, cung tên.

Điều đáng nói là sinh hoạt tinh thần: tục xăm mình, ăn trầu, nhuộm răng đen, mẫu hệ và thờ cúng tổ tiên.

Tục xăm mình còn được sử thành văn ghi chép, đến thời Trần các vua đều xăm mình, đến Trần Anh tông mới bỏ. Ăn trầu, nhuộm răng đen thì thế hệ U60 còn nhìn thấy các cụ ăn trầu nhuộm răng. Mẫu hệ thì mất sớm nhất, theo làn sóng Hán hóa, do Trung Quốc đô hộ. Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là một minh chứng về một thời mẫu hệ còn sót lại. Chắc rằng, ngay cả ở nước Nam Việt, thì nhà nước theo phụ hệ kiểu phong kiến Hán, nhưng dân chúng vẫn là mẫu hệ. Như vậy, cho đến nay, chỉ còn lại tục thờ cúng tổ tiên là sót lại, trong sinh hoạt tinh thần của người Việt cổ. Việc thờ cúng tổ tiên cũng kèm theo tập quán thờ cúng các thần thiên nhiên, đa thần giáo.

Trích Lĩnh Nam chích quái: "Hồi quốc sơ, dân không đủ đồ dùng, phải lấy vỏ cây làm áo, dệt cỏ gianh làm chiếu, lấy cốt gạo làm rượu, lấy cây quang lang, cây tung lư làm cơm (có chỗ viết là uống), lấy cầm thú, cá, ba ba làm mắm, lấy rễ gừng làm muối, cầy bằng dao, trồng bằng lửa. Đất sản xuất được nhiều gạo nếp, lấy ống tre mà thổi cơm. Bắc gỗ làm nhà để tránh hổ sói. Cắt tóc ngắn để dễ đi lại trong rừng rú. Đẻ con ra lấy lá chuối lót cho nằm, có người chết thì giã cối làm lệnh, người lân cận nghe tiếng đến cứu. Chưa có trầu cau, việc hôn thú giữa nam nữ lấy gói đất làm đầu, sau đó mới giết trâu dê làm đồ lễ, lấy cơm nếp để nhập phòng cùng ăn, sau đó mới thành thân."

Đó là ghi chép của một người Nho học soạn sách Lĩnh Nam chích quái, theo quan điểm Nho Trung Quốc nhìn về tập tục của người Việt cổ. Đọc đoạn này, ta có thể hình dung ra người Việt cổ của nước Văn Lang: mặc quần áo bằng vỏ cây, dùng gạo nếp nương, cất rượu nếp, ở nhà sàn, cắt tóc ngắn. Chi tiết "giã cối làm lệnh", nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là động tác đánh trống đồng, dùng chày. Còn "việc hôn thú lấy gói đất làm đầu" thì ngày nay còn cãi nhau xem đó là cái gì... Nhiều bài báo cho biết, vùng Vĩnh Phúc vẫn còn những làng có tục ăn đất, có thể đó là chìa khóa giải mã việc "hôn thú lấy gói đất làm đầu" chăng?

B. Hùng vương

1. Hùng vương hay Lạc vương

Trong bộ sử chính thức đầu tiên của Đại Việt do Lê Văn Hưu viết, có nói đến Hùng vương và nguồn gốc dân tộc Việt, tuy nhiên, bộ sử này đã thất truyền. chỉ còn lại hình bóng trong các bộ sử "Đại Việt sử ký toàn thư" do Ngô Sĩ Liên biên soạn. Theo đó, Hùng vương là triều đại phong kiến đầu tiên của nước ta: "Đế Minh sinh ra Lộc Tục, Lộc Tục sinh ra Lạc Long Quân. Lạc Long Quân và vợ là Âu Cơ sinh được 100 người con trai, 50 người theo mẹ lên núi cùng suy tôn người con cả lên làm vua, hiệu là Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang, đóng đô ở Bạch Hạc - Phú Thọ" Triều đại Hùng vương kết thúc năm 258 trước Công nguyên, bị Thục Phán An Dương Vương đánh đổ.

Xét về dân tộc học, thì Hùng vương làm vua trong cương vực của người Lạc Việt. Trong "triều đình" Hùng vương, quan văn gọi là Lạc hầu, quan võ là Lạc tướng, quan địa phương là Bồ Chính. Từ tư liệu này, mà có học giả cho rằng, thực chất vua không phải là "Hùng vương", mà phải là "Lạc vương"

Đến đây, phải mở ngoặc một chút. Các cụ ta chép sử, ngay cả Lê Văn Hưu hay Ngô Sĩ Liên, thì đều tham khảo sử liệu của người Trung Quốc. Mà người Trung Quốc, khi đến miền đất mới, thì ghi lại (phiên âm) tiếng nói bằng thứ chữ của họ. Giả sử khi đó, tại đất của Hùng vương, có thứ chữ bản địa như nòng nọc, thì người Trung Quốc đô hộ cũng đã tiêu diệt rồi, cho nên sau này, chúng ta chỉ có thể tham khảo sử liệu của cha ông mình từ chính kho sách của Trung Quốc. Các học giả theo "thuyết Lạc vương", cho rằng, ban đầu người Hán viết chữ Lạc vương, trong đó chữ Lạc là 雒. Nhưng người Hán đời sau hoặc người Việt, đã đọc nhầm mặt chữ Lạc thành chữ Hùng 雄. Do mặt chữ Lạc và Hùng gần giống nhau, chỉ khác bộ bên trái. Vả lại, nghĩa chữ Hùng cũng đẹp, Hùng là hùng tráng, là giống đực mạnh mẽ, đồng âm với từ Hùng chỉ con gấu. Từ đó mà hậu thế Đại Việt gọi Lạc vương là Hùng vương.
Xét về logic và về dân tộc học, thì người Việt thờ phụng Lạc vương là ông tổ mới chính xác và có nhiều ý nghĩa. Một nguyên nhân khác, là sử liệu không hề tìm thấy bất cứ chữ "Hùng" nào trong suốt quá trình lịch sử của dân tộc Lạc Việt. Vô lý vua thì Hùng vương, mà quan lại là Lạc hầu, Lạc tướng. Hùng cũng không phải là họ, để có thể gọi một triều đại (như Lý, Trần, Lê) mà là danh xưng của mấy nghìn năm triều đại, vậy phải là Lạc vương (vua của người Lạc) mới đúng. Do chữ Hùng vương được chấp nhận lâu rồi, nên chúng ta cứ gọi cụ tổ là các vua Hùng

2. Hùng vương là Vua Khun.

Giáo sư sử học Trần Quốc Vượng, trong một bài báo, đã đặt ra giả thuyết về chữ Hùng. Giáo sư cho rằng, khi Trung Hoa có xã hội phong kiến tập quyền là nhà Hạ, nhà Thương, thì ở đất phía Nam của người Lạc Việt, chưa có nhà nước kiểu như vậy, mà chỉ có các bộ lạc. Trong số các bộ lạc của người Lạc Việt, tất nhiên có một ông tộc trưởng lớn nhất được các tộc trưởng khác tôn sùng. Mà tộc trưởng, tiếng bản địa phát âm là "Khun" hay na ná như thế. Khi người Hán đô hộ, họ coi ông tộc trưởng to nhất kia như là vua của người Lạc Việt, và gắn vào chữ "vương". Chữ Hán không có chữ nào tương tự như "khun", nên họ phải dùng chữ "Hùng". Và, thế là có chữ "Hùng vương" để chỉ tộc trưởng của các tộc trưởng người Lạc Việt.

3. Hùng vương và Tráng vương.

Một giả thuyết, có vẻ yếu hơn, thì cho rằng, xa xưa có bộ tộc Hùng, nằm trong khối các bộ tộc Việt. Bởi vì ngay cả khi nhà Hán hùng mạnh, thì phía Nam Trung Hoa vẫn còn nhà nước Nam Việt của Triệu Đà. Phần đất đó, cơ bản là nơi sinh sống của các bộ tộc Việt, gọi chung là Bách Việt. Trong đó, người Việt Nam sau này tự nhận là hậu duệ của Lạc Việt. Thật ra, phải là Lạc Việt và Tây Âu Việt. Vì khi Thục Phán đánh xong Hùng vương, thì lập nước Âu Lạc, là hỗn cư của Lạc Việt và (Tây) Âu Việt. Trong số các bộ tộc Việt, có bộ tộc gọi là Hùng Việt, và có ông vua Hùng thật sự. Lý luận này cho rằng trong số các bộ tộc Việt, nếu bộ tộc nào phát triển, lập nên nhà nước thì mới có vua lấy tên dân tộc mình làm danh xưng. Không có Bộc vương (của Bộc Việt), không có Mân Vương (của Mân Việt), nhưng lại có Kinh Dương vương (Dương Việt).

Lý luận này có một tư liệu, là hiện nay vùng Quảng Tây còn bộ tộc gọi là Tráng (giống như Nùng ở Việt Nam). Chữ Tráng khác xa mặt chữ Hùng, nhưng nghĩa "tráng" gần như hùng tráng. Đó cũng là dấu vết có tính sử liệu. Mặt khác, người Nùng hiện nay cư trú trên phần đất mà theo truyền thuyết. 50 người con Lạc Long Quân lên núi. Tâm lý dân tộc khiến cho đại đa số người tự nhận là con cháu Lạc vương, Hùng vương khó chấp nhận rằng cụ tổ của mình chính là dân tộc Nùng. Đây cũng chỉ là một giả thuyết nêu ra bàn cho hết nhẽ mà thôi.